Ngay trên đỉnh dèo, dấu vết tiền nhân vẫn còn để lại: những cửa đèo và thành lũy đắp ngang. Cửa trông về phủ Thừa Thiên đề ba chữ: Hải Vân Quan, cửa trông xuống Quảng Nam đề Thiên hạ đệ nhất hùng quan (đây là từ đề tặng của vua Lê Thánh Tôn khi dừng chân ngắm cảnh nơi này). Thật vậy, từ Nam chí Bắc, không có nơi nào đèo cao chênh vênh, cảnh đẹp lung linh, huyền ảo như Hải Vân. Đường đèo quanh co, khúc khuỷu men theo triền núi, uốn lượn như dãi lụa vắt ngang giữa trời mây. Chỉ căn cứ vào tên gọi, cũng đủ hình dung Hải Vân là thế giới của gió và mây. Gió như đàn ngựa giong ruổi dặm trường, mây như từ trên trời tuôn xuống. Bước chân người đến đây như lạc vào cõi nào khác lạ, huyền ảo khói sương. Cao Bá Quát, một nhà thơ một đời chỉ biết lạy hoa mai (Nhất sinh đê thủ bái hoa mai) cũng đã phải sững sờ: Nhất bích ngưng vi giới, Trùng vân nhiễu tác thành (Biếc một dãi làm mốc, Mây muôn trùng dựng thành). Cũng từ đây, vào những ngày đẹp trời, du khách có thể thấy rõ toàn cảnh thành phố Đà Nẵng, Cảng Tiên Sa - Bán đảo Sơn Trà, Cù Lao Chàm... và những bãi cát vàng chạy dài ôm lấy mặt nước bao la trong xanh của biển.

Những gì thiên nhiên ban tặng, qua thời gian và qua bàn tay con người, sẽ trở thành những giá trị nhân văn. Đến Hải Vân là đến với nơi giao thoa giữa hai vùng đất, là thỏa mãn tâm lý chiếm lĩnh đỉnh cao, hòa mình trong âm vọng sử thi của bao dấu chân người Việt xưa đi mở cõi, bồi hồi thương nhớ quá khứ thẳm sâu của một khúc ruột miền Trung.

Đèo Hải Vân nằm trên tuyến du lịch hấp dẫn nhất miền Trung, mà trục chính đi qua bốn di sản văn hoá và thiên nhiên của thế giới: Huế - Hội An - Mỹ Sơn - Phong Nha, và tour du lịch DMZ (vùng phi quân sự) ở Quảng Trị. Còn trong phạm vi hai địa phương Thừa Thiên - Huế và Đà Nẵng, đèo Hải Vân nằm trong cụm du lịch nổi tiếng: Lăng Cô - Hải Vân - Liên Chiểu - Thuận Phước. Cụm du lịch này hội đủ các yếu tố giao thông: đường bộ, đường sắt, đường biển và đường hàng không. Ngọn đèo luôn có cả một biển mây vờn này được ca tụng bởi muôn vàn vẻ đẹp khác nhau.

Từ bên phía bắc qua phía nam đèo và ngược lại dài chừng 20km là đại gia đình của hàng trăm khúc cua tay áo, thật kỳ vĩ mà cũng muôn phần nguy hiểm.Đây là bức tường thành thiên nhiên ngăn các đợt gió mạnh từ phương bắc tràn về; nhờ thế các tỉnh từ Đà Nẵng trở vào được ban tặng khí hậu ấm áp quanh năm. Từ độ cao 496m trên đỉnh đèo, phóng tầm mắt ra tứ phía, ta sẽ bắt gặp bao la bờ biển xanh ngút mắt, những doi cát trắng mịn, thoải dốc, những làng chài bình dị, nên thơ.
Đêm, khoảng 3 - 4 giờ sáng, biển Đông lấp loáng những ánh đèn của muôn ngàn thuyền đánh cá với những ánh sao lung linh trên nền trời đêm bao la...

Bên nớ
Ông Võ Phi Hùng, giám đốc Sở Du lịch tỉnh Thừa Thiên - Huế nói: ngay từ những năm đầu có dự án xây dựng đường hầm này, ngành du lịch đất Cố đô đã có những bước chuẩn bị đầy đủ để đáp ứng yêu cầu phục vụ du khách tham quan, đặc biệt là du lịch leo núi mạo hiểm.Cạnh đó, nhiều công ty du lịch của các địa phương khác cũng tập trung vào cuộc làm ăn tại một điểm du lịch mới: tour leo đèo và thăm hầm đường bộ xuyên đèo Hải Vân.Phía Bắc đèo Hải Vân là thị trấn Lăng Cô thuộc địa phận tỉnh Thừa Thiên - Huế cũng thay đổi đến chóng mặt kể từ khi được Tổng cục Du lịch chọn là một trong 4 điểm du lịch trọng điểm của quốc gia.Thị trấn biển này như một thiếu nữ dậy thì đang được nhiều doanh nghiệp trong và ngoài nước ra ngó vào trông. Chỉ trong năm 2002, Lăng Cô được đầu tư 600 tỉ đồng phát triển cơ sở hạ tầng du lịch, đưa vùng đất này sớm hoà nhập vào hàng ngũ những trung tâm du lịch lớn, du lịch biển - đầm phá với sự đa dạng về tài nguyên.Con đường 100 tỉ đồng đã hoàn thành. Một hệ thống khách sạn đã mở cửa đón du khách. Hàng chục dự án nước ngoài đang đầu tư xây dựng cơ sở hạ tầng để khai thác tiềm năng du lịch Lăng Cô. Vào mùa hè, trung bình Lăng Cô đón tiếp trên 1.000 lượt khách/ngày.

Bên ni
Ở phía bên kia đèo, Đà Nẵng cũng đã chuẩn bị rất tốt để đón lấy cơ hội khai thác du lịch đang mở ra trước mắt.Năm 2000, thành phố lớn nhất miền Trung này khởi công xây dựng con đường du lịch Liên Chiểu - Thuận Phước, mang tên Nguyễn Tất Thành nối từ đầu cầu Thuận Phước qua quốc lộ 1A đến chân đèo Hải Vân, tạo thành một vành đai liên hoàn trong sự phát triển mạnh mẽ của thành phố với các khu công nghiệp Hoà Khánh, Liên Chiểu sầm uất.

Ông Lương Minh Sâm, giám đốc Sở Du lịch Đà Nẵng cho biết, hết năm nay, các dự án cầu Thuận Phước, đường vòng quanh bán đảo Sơn Trà - Điện Ngọc hoàn thành cùng với đường Nguyễn Tất Thành sẽ tạo nên con đường ven biển từ chân đèo Hải Vân đến Điện Ngọc có chiều dài 50km, trở thành con đường ven biển dài nhất nước.Hiện nay, dọc tuyến đường này, các dịch vụ du lịch: nhà hàng, khách sạn, điểm vui chơi giải trí… đã có, các bãi tắm được cải tạo, bờ biển được giữ luôn xanh - sạch - đẹp.Hầm đường bộ xuyên núi Hải Vân được đưa vào sử dụng cũng đồng nghĩa với việc cụm du lịch Lăng Cô - Hải Vân - Liên Chiểu - Non Nước chính thức trở thành một tuyến du lịch hoàn hảo mà Hải Vân quan sẽ là điểm nhấn quan trọng. Đây là cụm du lịch dựa trên tiềm năng tự nhiên của những thắng cảnh đẹp như: Lăng Cô, Cảnh Dương, Bạch Mã, Hải Vân, Bà Nà… kết hợp với những loại hình du lịch đặc sắc: nghỉ dưỡng biển, nghỉ dưỡng trên núi, du lịch leo núi, tham quan đường hầm, du lịch sinh thái…

Giờ thì đèo Hải Vân đã chính thức thoát khỏi gánh nặng giao thông, dành chỗ cho du khách nhàn tản cùng muôn lá ngàn hoa của con đèo bốn mùa mây phủ này. Cái câu ca chua xót: “đi (đường) bộ sợ nhất Hải Vân…” chắc chắn phải sửa lại.

Hầm đường bộ xuyên đèo Hải Vân là 1 trong 30 hầm đường bộ lớn và hiện đại nhất trên thế giới. Hệ thống đường hầm - kể cả cầu và đường dẫn vào hầm - có tổng chiều dài trên 12 km, ngắn hơn 9 km so với đường đèo hiện tại. Điểm đầu đường hầm thuộc thị trấn Lăng Cô, huyện Phú Lộc, tỉnh Thừa Thiên - Huế; điểm cuối thuộc phường Hòa Hiệp, quận Liên Chiểu, TP Đà Nẵng.

Hầm đường bộ Hải Vân gồm 2 hệ thống: Hầm phục vụ giao thông chính và hầm phục vụ thoát hiểm. Trong đó, hầm chính có chiều dài 6.280m, rộng 11,9m, cao 7,5m, tĩnh không thông xe 4,95m. Trong hầm có 2 làn xe, bề rộng mỗi làn 3,75m, được phân giới bởi hàng cọc cao su. Dải an toàn ở mỗi bên phần xe chạy rộng 1,25m. Phía Tây của hầm có đường đi bộ (cao 1m, rộng 1m) dành cho người bảo dưỡng hầm. Dọc theo hầm có 18 điểm mở rộng dùng cho mục đích đỗ xe khẩn cấp.
Hầm thoát hiểm nằm về phía đông của đèo, rộng 4,7m, cao 3,8m, chạy song song và cách hầm chính 30m. Hệ thống hầm ngang nối giữa hầm chính và hầm thoát hiểm gồm 15 hầm nằm cách nhau 400m, có kích thước bằng hầm thoát hiểm. Trong đó có 11 hầm ngang dành cho người đi bộ (cửa vào rộng 2,25m, cao 2m) và 4 hầm ngang dành cho xe cứu hộ (và cả người đi bộ, cửa vào rộng 4,7m, cao 3m).

Ngoài ra còn có hệ thống hầm thông gió và hầm lọc bụi tĩnh điện. Cạnh đó, còn có các hệ thống phụ trợ gồm: trạm biến áp 110/22 KV, đường truyền tải điện 110 KV hòa mạng điện lưới quốc gia, văn phòng điều khiển với các trang thiết bị hiện đại, hệ thống điện chiếu sáng, hệ thống quạt phản lực, hệ thống camera kiểm soát, thiết bị báo cháy tự động, buồng điện thoại khẩn cấp, hệ thống phát thanh, các thiết bị đếm xe, thiết bị đo khí độc, thiết bị tầm nhìn, hệ thống cọc tiêu, biển báo giao thông và nhiều thiết bị chuyên dùng khác.
Tổng chi phí cho toàn bộ Dự án Hầm đường bộ Hải Vân là 127.357.000 USD, khởi công ngày ngày 27/8/2000 và dự kiến khánh thành ngày 5/6/2005.