Gia Lai có hai nơi có voi là làng voi Nhơn Hòa và bãi luyện voi cô Hầu ở An Khê, nơi nổi tiếng được vua Quang Trung tập kết voi về luyện làm nên một đội tượng binh kiêu hùng và dũng mãnh của quân đội Tây Sơn. Có lẽ đây là lần đầu tiên trong lịch sử chiến tranh Việt Nam, voi trở thành một binh chủng chủ lực.
Thời gian dâu bể, thị xã An Khê bây giờ không còn dấu vết một chú voi nào, nhưng lại có rất nhiều... ngựa kéo xe. Làng voi Nhơn Hòa tồn tại đã trăm năm, nhưng đến giờ chỉ còn ba con ở trong rừng, do một công ty du lịch mua, gửi ở đấy. Dân ở làng voi Nhơn Hòa không biết bắt voi nhưng thuần dưỡng voi rất giỏi. Họ mua voi từ Ðác Lắc, từ Lào về thuần dưỡng, chủ yếu là để kéo gỗ và làm của cải. Thời hoàng kim nhất của du lịch Gia Lai, công ty du lịch ký hợp đồng với các chủ voi, mở tua du lịch cưỡi voi luồn rừng, hấp dẫn các khách du lịch nước ngoài.
Giai đoạn gần đây, du lịch lên Gia Lai rất hạn chế, thế là voi... đói. Một con voi nếu phục vụ du lịch thì có cả chục người "hầu" nó. Quản tượng, chăn voi cắt cỏ, thuốc men... Nhưng giờ, không còn tua nữa, voi đói và... người đói theo. Voi đói thì còn thả nó vào rừng tự kiếm ăn, chứ người đói thì... phải bán voi thôi. Hai con voi đầu tiên của làng voi Nhơn Hòa được bán ngược sang... Buôn Ðôn. Con đầu đàn to khỏe nhất, thông minh nhất được thuê kéo một chiếc xe Kamaz chở đầy gỗ bị lầy. Sau mấy lần kéo thử không được, quản tượng đề nghị "bỏ" bớt gỗ xuống, nhưng chủ gỗ không chịu, bảo nếu thế thì ra ngoài thuê xe cẩu luôn. Quản tượng cũng không dám vật nài vì lỡ nó bỏ ra ngoài thuê xe cẩu thật thì mất toi một khoản tiền, mà cả tháng nay lại chả có mối nào cho voi làm. Thế là cố. Con voi như cũng hiểu lòng và thương chủ. Nó bước vào lần cuối cùng với đôi mắt rất buồn. Nó nhún lùi nửa bước rồi giật ào tới cùng lúc với khói xe xịt mù mịt khét lẹt. Tiếng xe gầm lên rồi trườn qua bãi lầy. Con voi quặp đuôi kéo thêm một đoạn nữa, khi chiếc xe mấy chục tấn bò qua được vũng lầy thì voi từ từ gục xuống. Về sau, khi mổ xác voi, người ta thấy ruột nó đứt thành nhiều khúc. Nó đã cố hết sức cho đến đứt ruột. Thế là mất ba con.
Công ty du lịch Gia Lai quyết định mua hai con voi để... chờ thời. Có hai đơn vị du lịch nhỏ cũng mua hai con nuôi để... chụp ảnh. Thế là voi Nhơn Hoà vãn hẳn. Bây giờ còn một hai con cứ thả trong rừng, đến... Tết dắt về thành phố Plây-cu cho mấy điểm du lịch sinh thái vườn trong phố với mấy ông thợ ảnh thuê. 500 ngàn ngày đi đường, còn đứng ở đâu thì chủ vườn trả 300 nghìn ngày, bao ăn cho cả người và voi. Mà trông những con voi này khi chúng vào phố đứng cho người ngắm và chụp ảnh chán lắm, chả... voi tí nào. Mắt thì toét nhoèn, gầy giơ xương, bụng hóp da nhăn, ruồi bâu không thèm đuổi, vòi thõng như mào gà tây, chả có tí nhuệ khí nào.
Ðác Lắc và Ðác Nông có nhiều huyện có voi, nhưng nổi tiếng nhất, nói đến voi là người ta nghĩ ngay đến voi Buôn Ðôn. Buôn Ðôn tiếng địa phương nghĩa là đảo. Buôn Ðôn nghĩa là buôn Ðảo, nếu gọi theo kiểu Lào thì nó là bản Ðảo. Bao bọc quanh nó là con sông Sê-rê-pôc với rất nhiều thác thắng cảnh tự nhiên, đặc biệt là con thác bảy tầng mà ngành du lịch mới "nhúng" tay vào tôn tạo thành một hệ thống cầu treo chằng chịt giữa những cây si cổ thụ cực kỳ ngoạn mục.
Nơi đây, từ 1890 đến 1914 từng là thủ phủ của tỉnh Ðác Lắc với sáu hòn đảo lớn nhỏ. Con thác bảy tầng tôi vừa nhắc trên kia như một chiếc lược tỏa ra bảy hướng rồi loanh quanh uốn lượn giữa rừng già lại tập hợp thành một sông, chính là Sê-rê-pôc. Ðứng ở đỉnh thác, vừa thấy ngoạn mục, hùng vĩ, vừa thấy choáng ngợp vì chính sự ngoạn mục hùng vĩ kia.
Huyện Buôn Ðôn mới thành lập lại năm 1995 với 18 dân tộc cùng nhau sinh sống. Cây trồng chủ yếu là cà-phê, tiêu, lúa, màu... Hầu như ai đến Buôn Ðôn đều phải ghé vào vườn quốc gia Yok Ðôn. Yok Ðôn tiếng địa phương là Rừng Ðảo. Ở đây có nhiều câu chuyện thật mà nghe như giai thoại. Nhiều người từng nghe tiếng con bạch tượng của vua Bảo Ðại. Nó được bắt ở Yok Ðôn tiến vua. Bạch Tượng là loại voi cực quý hiếm. Ðặc biệt ở đây có ông Ama Kông, hơn chín mươi tuổi, thuộc hàng cao thủ trong việc săn bắt voi rừng. Ông còn cao thủ trong việc... lấy vợ. Từ chuyện khi đã 85 tuổi mà vẫn còn có con với vợ thứ tư chưa đầy 40 tuổi đã thổi bùng lên trong dân gian bài thuốc Ama Công.
Hiện nay, voi Buôn Ðôn đang gặp khó khăn, nhất là sau vụ hai ông voi, một ông Buôn Ðôn, một ông Hồ Lắc, vô cớ quật chết du khách. Người quản lý voi hoảng mà du khách cũng chờn. Ngày xưa đến đây được sờ voi, đứng bên voi chụp ảnh thoải mái. Giờ có mấy anh bảo vệ căng võng nằm canh voi và canh... người, thấy ai lại gần voi... thì nhắc. Voi rất khôn và chung thủy với người.
Sở dĩ vừa rồi voi điên lên, theo nhiều người hiểu biết, là do con người hà khắc với nó trong sinh hoạt, nhất là trong mùa voi động dục. Vào mùa này, voi bị cùm và bỏ đói để yếu sức, khỏi... "nghĩ vẩn vơ". Rồi còn đau ốm. Voi ở rừng, chúng biết tự hái lá rừng chữa khỏi bệnh. Còn ở khu du lịch, voi được chữa theo cách của con người. Bây giờ bắt voi là phạm pháp nên chả ai dám bắt, thêm nữa, cũng chả còn nhiều để mà bắt. Thế là các thợ săn voi lụt nghề, các chàng trai săn voi Buôn Ðôn ngực nở bụng thon đùi ếch, cởi trần đóng khố dũng mãnh xưa kia giờ chỉ hiền lành ngồi trên lưng con voi bị xích để "chỉ huy" voi. Vua voi Ama Kông chuyển sang bán thuốc... hạnh phúc gia đình và thu tiền người muốn... chụp ảnh mình và chụp ảnh với mình. Ông giúp cho khá nhiều nghệ sĩ nhiếp ảnh của tỉnh Ðác Lắc ăn giải với kiểu ảnh thổi tù và trước đầu voi...
